Αλίκη Βουγιουκλάκη

Σαν σήμερα...

23 Ιουλίου του 1996...

Η αυλαία έκλεισε για πάντα...

«Tι νέοι που φτάσαμεν εδώ…

…H ζωή διαβαίνει, πέρα στον ορίζοντα σειρήνα,
μα θάνατο, καθημερνό θάνατο και χολή
μόνο, για μας η ζωή θα φέρει, όσο αν γελά η αχτίνα
του ήλιου και οι αύρες πνέουνε. Kι είμαστε νέοι, πολύ

νέοι, και μας άφησεν εδώ, μια νύχτα, σ’ ένα βράχο,
το πλοίο που τώρα χάνεται στου απείρου την καρδιά,
χάνεται και ρωτιόμαστε τι να ’χουμε, τι να ’χω,
που σβήνουμε όλοι, φεύγουμ’ έτσι νέοι, σχεδόν παιδιά!»


Στις 21 Ιουλίου του 1928, ο ποιητής Κώστας Γ. Καρυωτάκης επέλεξε να φύγει από τη ζωή… Στην Πρέβεζα…

Ο Αλκίνοος Ιωαννίδης στη Μικρή Επίδαυρο

Κατάμεστο το «λαλούν» θεατράκι της αρχαίας Επιδαύρου και στις δύο συναυλίες που έδωσε ο Αλκίνοος Ιωαννίδης. Φιγούρα ευαίσθητη, ξεκολλημένη λες από ασπρόμαυρη φωτογραφία, μπήκε στην ορχήστρα αθόρυβα, για ένα τρίωρο «μακρύ πρόγραμμα», όπως είπε στην εισαγωγή. «Τέλεια» ψιθύρισαν κάποιοι νεαροί δίπλα μου.
Αυτό είναι και το κοινό του. Απροσποίητο, λιγάκι συνεσταλμένο.
Κι άρχισε η «Νεροποντή». Τραγούδια από την πρόσφατη δισκογραφική δουλειά του. Μελωδίες με ήχους που πατάνε στις παραδοσιακές κλίμακες, στα σύγχρονα μουσικά είδη, ακόμα και ραπαρίσματα, αλλά με το δικό του προσωπικό ύφος.
Ο Αλκίνοος δεν μοιάζει με κανέναν. Είναι ο εαυτός του. Καλλιτέχνης ανήσυχος, μουσικά ώριμος, εκφραστικός (τον πρωτοείδα και τον ξεχώρισα ως καλό ηθοποιό πριν από 16 χρόνια να παίζει τον νεανία στη «Σαμία» στην Επίδαυρο), κοινωνικά συνειδητοποιημένος, γι΄ αυτό και εκτός συρμού. Η πορεία του μοιάζει απαλλαγμένη από κάθε ματαιοδοξία. Ειλικρινής, λιτός και λυρικός, αγαπάει την παράδοση, το βυζαντινό μέλος, αλλά βγαίνει και σε ανοιχτούς ορίζοντες.
Την έγνοια του για τον στίχο που δίνει νόημα στις φράσεις, κι αυτές στις στιγμές που αποκτούν φωνή και μιλάνε γι΄ αυτό που υπάρχει μέσα μας, μπορεί και την επικοινωνεί με τα τραγούδια του. Μελωδικά, με ήθος μουσικό, δημοφιλή, χωρίς το βερνίκι του σουξέ, αναδύουν μια συγκατάβαση ζωής που όλοι μοιραζόμαστε. Όπως προχθές, βράδυ Σαββάτου στην αρχαία Επίδαυρο -ιδανικός τόπος για μια συναυλία με τη δική του ποιότητα.
Στην οποία έβαλε και χιούμορ, αλλά και αγωνία για τον χρόνο που περνάει.
Μεγαλώνει κι ο Αλκίνοος. Σαραντάρισε! «Τα γόνατά μου κάνουν χρίτσι χρίτσι. Μεγαλώνω. Το χάνω κάθε χρόνο, το παιχνίδι με τον χρόνο».

Στο δεύτερο μέρος είπε και παλιά του τραγούδια, υποστηριγμένος από εξαιρετικούς μουσικούς: τον Σταύρο Λάντσια, τον Γιώργο Καλούδη, τον Μιχάλη Καπλίδη και το φωνητικό σύνολο «Εν φωναίς», υπό τον Αλέξανδρο Στουπάκη.

(Ε.Δ.Χ. - Από τα σημερινά «Νέα»)

Να τη θυμόμαστε…

Στις 18 Ιουλίου του 1998 η Φλέρυ Νταντωνάκη, η «τρελή του φεγγαριού», κατευθύνθηκε προς τον ουράνιο προορισμό της…

Η «φεγγαρική αηδόνα»… Η αιθέρια φωνή του «Μεγάλου Ερωτικού»… Η απόκοσμη ιέρεια του Μάνου Χατζιδάκι… Μια ακόμα καταραμένη «αγία» στο προσωπικό μου συναξάρι…
Να τη θυμόμαστε…

Κική Δημουλά, «Στο πλοίο»

Μικρόσωμο νεαρό ζευγάρι.
Εκπατρισμένη των ματιών η καταγωγή.
Κάπου στην επιβίωση θα δουλεύουν
-φημίζεται για την αξιοσύνη της
η υποταγή.

Με άδεια καλοκαιρινή.
Ελεύθερα τώρα τα χέρια νοικοκυρεύουν
τα παραμελημένα χάδια τους.

Θαυμάζω τι επιδέξια ξαπλώνουν τα δάχτυλα
στου παιχνιδιού τους το κρεβάτι
σφιχτά δεμένα
σα να πλέκουν γελαστά καλαθάκια
με πόθου συστροφή τα γεμίζουν
τα ξηλώνουν κι απ' την αρχή τα πλέκουν

σα να κουράστηκε τώρα ο νέος
ίσως απ' την πολλή ελευθερία της πλοκής
λίκνιζε χαρούμενα και το πλοίο
γέρνει κι αποκοιμιέται
πάνω στο αριστερό του σκουλαρίκι

ξύπνια εκείνη ακόμα
κοιτάζει για λίγο το κοιμισμένο χέρι του
κι αργά προσεκτικά μην το ξυπνήσει
στον ώμο της το φέρνει
κι επάνω του γέρνοντας
γλυκά κι αυτή αποκοιμιέται.

Τι εύχρηστο μαξιλάρι η αγάπη
Κατάλληλο
για κάθε ταξίδι του πόνου στο σώμα
για κάθε ηλικίας όνειρα
για κάθε είδους νύστα
απαραίτητο
για το σπίτι
για το στοχασμό
για το λεωφορείο
για το πλοίο και για ό,τι
μας πνίγει.

Από την ποιητική συλλογή «Μεταφερθήκαμε παραπλεύρως» (2007).

«Σε παραλία ερημική»

Θα περιμένω
Σε παραλία ερημική
Τ’ άγριο το κύμα να μου φέρει
Τη ματιά σου

Κι ό,τι μου φέρει θ’ αγαπώ
Γιατί θα ‘ναι δικό σου
Είτε πετράδι είτε φιλί
Ή τ’ όνειρό σου

Θα περιμένω
Από το βράδυ ως το πρωί
Ως να γενώ
Εγώ
Μια παραλία ερημική
Να σε καλωσορίσει

Το πέμπτο απόσπασμα από τον «Κύκλο του C. N. S.», σε μουσική και στίχους του Μάνου Χατζιδάκι. Ένας κύκλος έξη τραγουδιών για πιάνο και φωνή, που γράφτηκαν στο διάστημα 1952 - ’53, με αφορμή το θάνατο ενός νεαρού φίλου του συνθέτη (C. N. S. είναι τα αρχικά του ονόματός του):
«Με πνίγει ετούτη η θάλασσα»
«Ο αφέντης έφυγε πρωί»
«Μια θλιμμένη αρχόντισσα»
«Στην αποβάθρα»
«Σε παραλία ερημική»
«Εγώ είμ’ ένα σύννεφο».
Πρώτος, τα τραγούδησε ο Γιώργος Μούτσιος (στη photo με το Χατζιδάκι στο πιάνο) το 1958 στο δίσκο «Ο Χατζιδάκις παίζει Χατζιδάκι», μαζί με τρία ακόμη χατζιδακικά έργα: το «Καταραμένο φίδι» (για το Ελληνικό Χορόδραμα της Ραλλούς Μάνου), τον «Κύκλο με τη κιμωλία» (για το έργο του Μπρεχτ σε μετάφραση του Οδυσσέα Ελύτη στο Θεάτρου Τέχνης) και την «Ερημιά» (μπαλέτο για το Ελληνικό Χορόδραμα).
Ο «Κύκλος του C.N.S.» ηχογραφήθηκε επίσης: α) από τη φωνή της Φλέρυς Νταντωνάκη στο δίσκο μαζί με τη «Ρυθμολογία», ένα ορχηστρικό έργο του Μάνου Χατζιδάκι, εν έτει 1971
β) από το Σπύρο Σακκά το 1975 σ’ ένα δίσκο με τα «Δύο ναυτικά τραγούδια» σε ποίηση του Μίλτου Σαχτούρη και τον «Καπετάν Μιχάλη» και
γ) από τη Σόνια Θεοδωρίδου στο cd της «Η Σόνια Θεοδωρίδου συναντά τον Μάνο Χατζιδάκι» (1997).
Ο Μάνος Χατζιδάκις γράφει για τον «Κύκλο του C. N .S.»: «Οι στίχοι αυτοί γράφτηκαν με τη μουσική τους. Κλίμα τους είναι η υγρασία ενός λιμανιού και θέμα ο χωρισμός. Είναι τραγούδια κι έτσι μονάχα ολοκληρώνουν αυτό που θέλησα να πουν».

Τα έξι ποιήματα από τον «Κύκλο του C. N. S. », με σχέδια του Μίνου Αργυράκη, δημοσιεύονται στην ποιητική συλλογή του Μάνου Χατζιδάκι «Μυθολογία», εκδόσεις «Ύψιλον».

Ο Νίκος Ξυδάκης σήμερα στα «Νέα»

Τη μουσική προσωπογραφία του Κ. Π. Καβάφη φτιάχνει ο Νίκος Ξυδάκης στο «Σχολείον». Οι μνήμες του ποιητή από το Κάιρο του ΄50 ξυπνούν μουσικές με ούτι και κουαρτέτα εγχόρδων...
Ένα αστικό σπίτι της Αλεξάνδρειας του '50 όφειλε να έχει σχέση και με τα δυτικά μουσικά ρεύματα της εποχής. Μπορεί η νωχέλεια και ο αισθησιασμός της αραβικής μουσικής παράδοσης να έβγαιναν... ποτάμι (από τα σύγχρονα αιγυπτιακά τραγούδια) μέσω των ραδιοφώνων, τα απογεύματα όμως συναντούσε τα κομψά κουαρτέτα εγχόρδων που έπαιζαν κλασική μουσική σε ευάερα σαλόνια, αλλά και τα μοδάτα τάνγκο και βαλς -ξεκάθαρα σύμβολα των κοσμοπολίτικων συνηθειών των Αιγυπτιωτών που ήθελαν να θεωρούν εαυτούς ισότιμα μέλη των εκλεκτών της Δύσης.
Μέχρι τα 11 του έμεινε ο Νίκος Ξυδάκης στο Κάιρο (όχι στην Αλεξάνδρεια) και θυμάται καθαρά τις μουσικές στα ραδιόφωνα, τη γλώσσα που μιλούσαν οι Έλληνες, τα γαλλικά τραγούδια, τον Καβάφη. «Ήδη ήταν ένας θρύλος», λέει. «Μυστηριώδης μορφή βέβαια για ένα παιδί 10 ετών».
Η μνήμη έχει τα τερτίπια της. Κουβαλάει την «υγρασία» μιας ζωής, τη μεταπλάθει σε κάτι άλλο. Στις μουσικές του Νίκου Ξυδάκη την αισθανόμαστε την «υγρασία» εκείνης της ζωής -χωρίς όμως να μπορούμε να της δώσουμε ένα ακριβές όνομα. Μνήμες από τον Καβάφη άραγε; Έναυσμα για να γράψει μουσικές;

«Ποτέ δεν θέλησα να μελοποιήσω Καβάφη» ξεκαθαρίζει. «Μάλλον το αυτονόητο του πράγματος -ο Αιγυπτιώτης μουσικός να μελοποιήσει τον Αιγυπτιώτη ποιητή- με απομάκρυνε. Ενώ έχω μελοποιήσει Βιζυηνό, Σολωμό, Σαπφώ- ίσως γιατί ο στίχος τους έχει από μόνος του μια μουσική. Στον Καβάφη δεν μπορούσα να τη βρω τη μουσική. Και δεν υπάρχει καν το ντοκουμέντο τι άκουγε εκείνος. Σκεφτόμουν, αν έγραφα, πώς θα ήταν; Ελαφριά; Δραματική;».
Η παράσταση βασίζεται στις μουσικές που έγραψε ο Νίκος Ξυδάκης σε ποίηση του Διονύση Καψάλη («Στον τάφο του Καβάφη», Εκδ. Άγρα) κι έχει ως επίκεντρο τον ίδιο τον Καβάφη και όχι το έργο του. «Ένα πορτρέτο που θα αναπαραγάγει και το κλίμα εκείνης της εποχής», λέει. Μουσικά θέματα, τραγούδια (το μεγαλύτερο μέρος αναλαμβάνει ο Τάσης Χριστογιαννόπουλος), ποιήματα (που θα διαβάζουν οι Δημήτρης Μαρωνίτης και Διονύσης Καψάλης) και πάλι μουσικές και πάλι ποίηση.

Πώς ζωντανεύει μουσικά ένα καβαφικό πορτρέτο;
Λόγω της σοβαροφάνειας που υπάρχει συνήθως με τον Καβάφη, αντιμετωπίζεται με πιο βαριά, δυτική μουσική. Εγώ όμως ήθελα να φτιάξω το κλίμα που ζούσε εκείνος. Να υπάρχει και το ανατολίτικο στοιχείο. Το αραβικό. Θα έχουμε λοιπόν και έναν τραγουδιστή που κατάγεται από τον Λίβανο, ο οποίος θα πει και ορισμένα αποσπάσματα στα αραβικά, ανάμεσα στα τραγούδια τα οποία αναλαμβάνει η Ορχήστρα Κλασικής Αραβικής Μουσικής Αl Μahaba που είναι φτιαγμένη από Έλληνες μουσικούς, ενώ τα δυτικά κομμάτια τα έχουν επωμιστεί τα επτά βιολοντσέλα της Όπερας του Καΐρουέρχονται από το Κάιρο ειδικά γι΄ αυτήν τη συναυλία.

Την εποχή του Google, των SΜS και των Γκρίνγκλις έχει αλλάξει η γλωσσική συνεννόηση της νεώτερης γενιάς.
Είναι ολοφάνερο. Υπάρχει μια τάση αποδόμησης του νοήματος. Σαν να απορρίπτεται η πρόθεση νοηματοδότησης -η νεώτερη γενιά το αντιλαμβάνεται σαν διδακτισμό.

Υπάρχει δυσκολία για έναν συνθέτη να βγάλει τους δίσκους που θέλει;
Βέβαια υπάρχει. Έχει απαξιωθεί εντελώς πλέον το είδος. Και η δισκογραφία (με τη μορφή που την ξέραμε) πνέει τα λοίσθια. Γι΄ αυτό βλέπεις κι όλα αυτά τα αφιερώματα από τις εφημερίδες, κασετίνες, η μία μετά την άλλη. Μοιάζει λίγο με επιμνημόσυνη δέηση. Αφιέρωμα στον τάδε. Αφιέρωμα στον δείνα.

Το ψάξιμο νέων μουσικών έχει μεταφερθεί στο Ίντερνετ σήμερα...
Εντελώς άλλη φιλοσοφία. Ο καθένας φτιάχνει την προσωπική του ανθολογίαμε μεμονωμένα κομμάτια. Αυτό σημαίνει ότι αν εγώ έχω μία ή δύο επιτυχίες, με «φιξάρει» ο ακροατής σ΄ αυτές. Σαν να συρρικνώνεται η πορεία ενός ανθρώπου μέσα στον χρόνο σε δυο στιγμές. Και στην κλασική μουσική γίνεται αυτό. Λίγο από Μπετόβεν, λίγο από Μότσαρτ, λίγο από Μπαχ. Είναι σαν να ακυρώνεται το σώμα μιας δουλειάς. Δεν κρίνεται κανείς σαν ιστορία, σαν σύνολο.

«Πεθαίνει», αλήθεια, η έννοια δίσκος;
Η ιδέα του δίσκου δεν θα σταματήσει να υπάρχει -όσο παράγονται δουλειές που έχει νόημα να τις αναζητήσει κανείς σε ένα δισκοπωλείο. Το είδα αυτό με τη Σαπφώ. «Πάλι ποίηση θα κάνεις» μου έλεγαν. Κι όμως, εκείνος ο δίσκος συσπείρωσε ένα κομμάτι του κοινού. Ήθελαν να έχουν τον δίσκο. Και πήγαν και τον αγόρασαν. Είναι ένας κόσμος που είναι εκεί, υπάρχει και θα υπάρχει.

Και υποθέτω πως αυτός ο κόσμος είναι που σας κάνει να συνεχίζετε...
Σίγουρα. Κι εμείς που έχουμε μια πορεία πλέον, ούτε μπορούμε ούτε και θέλουμε να εκβιάζουμε αλλαγές στον εαυτό μας. Δεν έχουμε και τον χρόνο να το κάνουμε αυτό. Να μάθουμε νέες γλώσσες, νέους ήχους... Την αλήθεια που έχει ο καθένας πρέπει να την πιστέψει και να την υποστηρίξει με τον δικό του τρόπο. Αλίμονο, μη γίνουμε όλοι ποπ για να αρέσουμε.

Μια θάλασσα...

Και για να κλείσω την, ας την πούμε, ενότητα της «Θάλασσας» του Σαββόπουλου, δυο γραμμές από την Όλγα Μπακομάρου στην «Ε» του περασμένου Σαββάτου:

«Μια θάλασσα μικρή...», το αξέχαστο, διαχρονικό τραγούδι του Σαββόπουλου μου έρχεται συνεχώς στο μυαλό σαν κινούμενη εικόνα, γαλάζια, καλοκαιρινή, γήινη και ταυτόχρονα ονειρική αυτές τις μέρες...

«Μια θάλασσα μικρή»

Μια θάλασσα μικρή
μια θάλασσα μικρή
είναι το καλοκαίρι μου
ο έρωτάς μου, ο πόνος μου…

Οι πρώτοι στίχοι του Διονύση Σαββόπουλου από το τραγούδι του για «Μια θάλασσα μικρή»... Κυκλοφόρησε για πρώτη φορά σε δίσκο 45 στροφών λίγο πριν από το «Φορτηγό», τον πρώτο μεγάλο δίσκο του τραγουδοποιού, εν έτει 1966.
Λίγα χρόνια αργότερα, με ελαφρώς αλλαγμένους στίχους, ο Σαββόπουλος ξανατραγούδησε τη «Θάλασσα» στο δίσκο του «Δέκα χρόνια κομμάτια» (1975), ενώ το 1978 η Τάνια Τσανακλίδου συμπεριέλαβε το τραγούδι στον πρώτο της προσωπικό δίσκο: Με τίτλο το όνομά της και με δέκα τραγούδια διαφόρων συνθετών και στιχουργών, ανάμεσά τους και ο Σταμάτης Κραουνάκης με το πρώτο - πρώτο του τραγούδι, το «Επεισόδιο». Εκεί και ο γιουροβιζιονικός «Τσάρλι Τσάπλιν» σε μουσική του Σάκη Τσιλίκη και στίχους του Γιάννη Ξανθούλη.

Μια θάλασσα μικρή
στα δυο σου μάτια φέγγει
κάθε πρωί.

Μια θάλασσα μικρή
στο δάκρυ, στο τραγούδι,
στο κάθε σου φιλί.
Μια θάλασσα μικρή.

Μια στάμνα στη γωνιά
μια στάμνα στη γωνιά
ήσουν εσύ κι η στάμνα μου
για ένα καλοκαίρι.
Μια δίψα, μια φωτιά.

Με το Διονύση Σαββόπουλο και το Μάνο Χατζιδάκι στο πιάνο, βρίσκουμε τη σαββοπουλική «Θάλασσα μικρή», ηχογραφημένη live, στο δίσκο «Ο κύριος Σαββόπουλος ευχαριστεί τον κύριο Χατζιδάκι και θα ’ρθει οπωσδήποτε». Κυκλοφόρησε από το «Σείριο» το 1988 και περιέχει αποσπάσματα από μια σειρά εμφανίσεων του Διονύση Σαββόπουλου στο αστρικό σπίτι του Μάνου Χατζιδάκι.
Δέκα χρόνια αργότερα, το 1998, σ’ ένα δισκογραφικό tribute στο Διονύση Σαββόπουλο, με τον τίτλο «Τραγούδια έγραψα για φίλους», το τραγούδι «Μια θάλασσα μικρή» ηχογραφήθηκε από τον Γιάννη Κότσιρα σε ενορχήστρωση του Νίκου Αντύπα.
Στην εν λόγω έκδοση γνωστοί ερμηνευτές, τραγουδοποιοί και συγκροτήματα –Αλεξίου, Πρωτοψάλτη, Κότσιρας, Πάριος, Τσαλιγοπούλου, Πορτοκάλογλου, Μαχαιρίτσας, Δεληβοριάς, Υπόγεια Ρεύματα, Active Member– ηχογράφησαν εκ νέου μερικές από τις μεγάλες επιτυχίες του Σαββόπουλου σε καινούργιες διασκευές.

Σε τραγουδούσα εγώ
σαν τις χορδές του ανέμου
στα μαύρα σου μαλλιά.

Σ’ ακολουθούσα εγώ
σαν το μικρό χορτάρι
τον κρύο άνεμο.
Σ’ ακολουθούσα εγώ.

Μια θάλασσα μικρή
σε καλωσόρισε
σε πικραποχαιρέτησε
σε περιμένει.
Μια θάλασσα μικρή.

Να ’ναι καλοκαίρι...

Να ’ναι καλοκαίρι, την ώρα που πάει να δύσει ο ήλιος κι αδειάζει από τον κόσμο η παραλία... Και μένει μια παρέα παιδιών, «βαφτισμένων» με θαλασσινό νερό κι αλάτι, που με τη κιθάρα της αρχίζει το τραγούδι... Τραγούδι αγέραστο, με την αύρα του καλοκαιριού, για μια θάλασσα μικρή, για έναν έρωτα, για έναν αποχαιρετισμό, για ένα «σε περιμένει»…

Να ’ναι καλοκαίρι… «Και κάπου απέναντι είναι το νησί, που ’χει κοράλλια κι αμμουδιά χρυσή»… Κι εσύ μέσα στη θάλασσα για μια τελευταία βουτιά, με τον ήλιο να σου χαρίζει τη στερνή του αχτίδα... Λες και δύει για το χατίρι σου... Λες και θ’ ανατείλει μόνο για σένα…